Ferdinand de Sosir – medijska manipulacija kroz lingvistiku

Jedan od najvećih lingvista svih vremena bio je nesumnjivo Švajcarac Ferdinand de Sosir ( fr. Ferdinand de Saussure, 1857-1913).
Share Button

Njegova snažna individualnost, veliki, originalni talenat, izrazit smisao za naučnu teoriju i lični uticaj koji je vršiona svoje učenike učinili su ga ne samo tvorcem značajne škole (tzv. ženevske škole) nego i cele jedne epohe u nauci o jeziku: u idejama koje je on prvi glasno i sugestivno zastupao našla je svoje korene strukturalna lingvistika.

Sosir je bio profesor lingvistike u Parizu (od 1881. do 1889. i od 1890 do 1891) i Ženevi (od 1891.; Period ženevske profesure je naročito značajan u njegovom radu). Predavao je sanskrit, germanske jezike, grčki, latinski, litvanski. Tek od 1894. počeo je da se bavi opštelingvističkim idejama. Malo je publikovao. Osim svog prvog i najznačajnijeg rada “Memoire sur le systeme primitif des voyelles dans les langues indo-europeennes” (Teza o primitivnom vokalnom uređenju u indoevropskim jezicima).

Sosir je objavio svega oko dvadesetak članaka koji se tiču indoevropskih jezika (o baltijskim jezicima, o germanskim, o grčkom, o frigijskim zapisima). Postoje i nekoliko njegovih beležaka i kratkih članaka s etimološkom problematikom, kao i pojedini prikazi.

Svoje lingvističko obrazovanje dobio je od najeminentnijih predstavnika mladogramatičara (Brugmanna, Osthoffa, Leskiena). Poznavao je dobro, pored toga, gledišta lingvističkog naturaliste Schleichera i lingvističkog geografa Gillierona .

Sosir je inače bio zainteresovan i za razvoj drugih, nelingvističkih disciplina, naročito sociologije: Dirkemove teorije ostavile su na njega dubok utisak. Emile Durkheim (1858-1917), poznati francuski sociolog, naglašavao je, pored ostalog, da kolektivno mišljenje, koje je bezlično, i stoga nesubjektivno, ima daleko veći značaj u izgrađivanju opšteljudskog saznanja od individualnog mišljenja. Kolektivno mišljenje ne samo da je po vrednosti iznad individualnog, već individualno od njega zavisi – razvija se direktno pod njegovim impulsima. Odjeci ovog shvatanja prisutni su u Sosirovoj teoriji o odnosu jezika kolektiva (»langue«) prema individualnom jezičkom ostvarenju (»parole«).

Očekivalo bi se da je Sosir, kao učenik mladogramatičara, započeo svoju naučnu karijeru idući u osnovnoj koncepciji jezika i metodološki za stopama svojih učitelja. To se, međutim, nije dogodilo. Već prvi njegov rad (pisan kad je imao 21. godinu i bio još student lajpciškog univerziteta) pokazuje izvanrednu samostalnost naučnog postupka: jezičke pojave se posmatraju u ukupnosti svojoj, tj. u sistemu, što je imalo značaj revolucionarnog podviga na polju lingvističke metodologije.

Godina 1878. kada je izašla ova studija mladog studenta (“Memoire sur le systeme primitif des voyelles dans les langues indoeuropeennes”) ostaje nezaboravan datum u istoriji nauke o jezku. Ona otvara karijeru Sosiru. On postaje professor u Ecole des Hautes Etudes u Parizu, a 1906. Godine professor lingvistike u Ženevi. Ali, iako nikada nije prestao da radi, Sosir je posle Memoire-a skoro sasvim prestao da piše. Do svoje smrti 1913. Godine, publikovao je samo nekoliko članaka sastavljenih na molu prijatelja. Ćutao je, jer je sve više postajao ubeđen da lingvistiku valja menjati od “temelja do krova”.

Sosir je umro i ne započevši zamišljeno delo. Kurs opšte lingvistike su sastavili posle njegove smrti i publikovali njegovi učenici Bali i Seše, prema zabeleškama sa predavanja koja je Sosir držao na Ženevskom univerzitetu, sa prekidima, od 1906 do 1911. godine. U pripremi je kritično izdanje dopunjeno materijalom iz pisama i ostale zaostavštine.

Pojmovi „struktura“, „strukturalno“ i „princip strukture“ uvedeni su radom lingvista 30-ih godina i predstavljaju reakciju na isključivo istorijsku interpretaciju jezika. Predavanja iz lingvistike Ferdinanda de Sosira osnova su za nastanak strukturalne lingvistike i, kasnije, strukturalističke semiotike, mada on sam nikad nije upotrebio termin struktura.

Strukturalizam se zasniva na formalno strukturalnom tumačenju kulture i simbolizacije prirode. Njegov uticaj je daleko premašio okvire lingvistike, postajući šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka jedan od dominantnijih postupaka analiziranja kulture u najširem smislu te reči. Strukturalizam pokušava da pronikne u dubinske strukture oko kojih se grade značenja kulturnih tvorevina, zasnovanim na međuodnosima elemenata i njihovom binarnom razlikovanju, tj. binarnom paru.

Početak formiranja strukturalističke metode vezuje se za ime Ferdinanda de Sosira i njegov spis “Kurs opšte lingvistike” gde se izlažu složeni fonološki i sintaksički mehanizmi jezika kao strukture unutar kojih se formira mogućnost mišljenja.

Tumačeći jezik kao sistem znakova Sosir smatra da izvor sposobnosti da se nešto označi i razume leži u međusobnoj vezi elemenata jezika i sistemu koji čini njihove međuodnose. Ovo shvatanje je antiteza pozitivističkom atomizmu koji je nastojao da izdvoji “konkretne jezičke suštine”, elementarne jedinice značenja iz kojih je sastavljen jezik. U pomenutom “Kursu” Sosir je osporio shvatanje o supstanciji jezika budući da se već na nivou prostih zvukova mi ne srećemo sa delovima “materije” jezika, već s nizovima elemenata koji se međusobno osporavaju, s destruktivnim fonemama, sa čistim razlikama koje nemaju svog nosioca. Dvadesetih godina XX stoleća ideje de Sosira bivaju široko prihvaćene i tada nastaje nekoliko lingvističkih centara (Pariz, Kopenhagen, Prag). Uticaj de Sosira bio je veliki posebno na geštalt-psihologiju i ruski formalizam.

Poststrukturalizam označava skup pristupa u društvenim naukama tokom sedamdesetih i osamdesetih godina usmerenih na semiotičko tumačenje realnosti (“tekstualizovani svet”), a koji se oslanjaju kao i strukturalizam na koncepciju znaka kao jedinstva označavajućeg i označenog. Poststrukturalizam je nastao u Francuskoj ali se nastavio dalje razvijati u Americi; njegovi predstavnici su: Žak Derida, Žil Delez, Žak Bodrijar, Žan-Fransoa Liotar, Karlos Kastorijadis, zatim, Rolan Bart, Mišel Fuko.

Kao hronološka granica strukturalizma i poststrukturalizma obično se uzima 1968. godina a na teorijskom planu to je vreme kad se strukturalizam preseca sa semiotičkom teorijom, postmodernizmom… Treba imati u vidu da i sami poststrukturalisti insistiraju na relativnosti granica između označenog i označavajućeg, između filozofije i litetarure, literature i kritike, a to je svojstvo i novih aksioloških orijentacija.

Derida polazi od De Sosirove lingvistike, osporavajući njenu strukturalnu logiku, al ii osnovnu postavku da jezik podrazumeva diferencijalni odnos među binarnim opozicijama. Njegov cilj je da strukturalizam “otrgne” od zapadne metafizike, započinjući svoju kritiku idejom da je De Sosirov stav o prioritetu govora u odnosu na pisani jezik u osnovi metafizička postavka i tako razvija argumentaciju o prioritetu pisma nad govorom.

Analizirajući De Sosirove tekstove, Derida želi da pokaže da u njima postoji jedan previd, a to je način na koju jezik funkcioniše na nivou pisanog teksta. Tu se značenje organizuje tako što se podrazumeva ono što se isključuje, ili drugim rečima, svaka binarna opozicija podrazumeva i odsustvo i prisustvo, i pozitivni i negativni pol. On smatra da potiskivanje pisma u De Sosirovom radu proizilazi, između ostalog, iz toga što se ono vezuje za alfabetsko pismo zapadne kulture, čime se iz vidokruga izbacuju slikovna, znakovna pisma i jezici u kojima vladaju drugačiji poreci, nazivajući to “fonocentrizmom” koji je i sam posledica “logocentrizma”zapadnog mišljenja.

Lingvistika – predmet i zadatak

Lingvistika je nauka koja se konstituisala oko činjenice jezika i prošla kroz tri uzastopne faze pre nego što je shvatila šta je njen pravi i jedini predmet. To konstituisanje je počelo sa onim što se zvalo “gramatikom”. Gramatika se zasniva na logici i lišena je svakog naučnog pogleda na sam jezik, njen jedini cilj je da da pravila za razlikovanje pravilnih od nepravilnih oblika. Zatim se pojavila”filologija” koja pre svega teži da ustanovi, objasni i tumači tekstove, to je navodi da se bavi i književnom istorijom, naravima. Jezik nije isključivi predmet filologije. Treći period je počeo kada se otkrilo da se jezici mogu međusobno upoređivati. Tada je nastala komparativna filologija ili “uporedna gramatika”.

Predmet lingvistike sačinjavaju pre svega sve pojave ljudskog govora (langage humain), bilo da je reč o divljim narodima ili o civilizovanim nacijama, o arhajskim ili klasičnim dobima, ili o doima dekadencije, vodeći računa o svakom dobu ne samo o pravilnom i o “otmenom” govoru, već i o svim oblicima izražavanja. Kako govor često izmiče posmatranju, lingvista mora voditi računa i o “pisanim tekstovima”, jer samo pomoću njih može da upozna prošle ili daleke jezike.

Lingvistika je u vrlo uskim vezama s drugim naukama, koje čas uzimaju od nje material, čas joj ga daju.  Granice koje je od njih dele nisu uvek jasne. Tako, na primer, lingvistiku trea strogo razlikovati od etnografije i predistorije, gde jezik služi samo u svojstvu dokumenata. Takođe, treba je razlikovati od antropologije, koja proučava čoveka samo sa gledišta vrste, dok je govor društvena činjenica.

Zadatak lingvistike je:

– Da da opis i istoriju svih jezika do kojih može doći, što znači da sačini istoriju porodica jezika i da rekonstruiše, ukoliko je moguće, prvobitne jezike svake porodice

– Da istražuje koje su snage na delu, stalno i univerzalno, u svim jezicima i da izluči opšte zakone na koje se mogu svesti sve posebne pojave istorije

– Da samu sebe ograniči i definiše

Jezik i govor

Ferdinand de Sosir uveo je u savremenu lingvistiku pojam govora. U opštem jezičkom fenomenu, jezičkoj delatnosti, Sosir vidi dve komponente, dva lica: jezik i govor. On je bio svestan da upotrebljava termine koji imaju već neko, više ili manje precizno određeno, značenje i upotrebu, te je u samom početku svog “Kursa opšte lingvistike” definisao sadržaj ovih pojmova.

Jezik nije isto što i govor uopšte. Jezik je samo određeni deo govora. On je istovremeno i društveni proizvod sposobnosti govora i skup nužnih konvencija prihvaćenih od društva da bi se pojedincima omogućilo primenjivanje te sposobnosti.

Uzet u celini, govor je mnogolik i raznorodan, dok je jezik celina sam po sebi i princip klasifikacije. Na tom principu bi se moglo primetiti da se obavljanje govora zasniva na sposobnosti koju smo dobili od prirode, dok je jezik stečena i konvencionalna stvar, koja bi trebalo da bude podređena prirodnom nagonu umesto što joj se daje prednost.
Jezik i govor međusobno su povezani: postojanje jednog pretpostavlja postojanje drugog. Govor je subordiniran jeziku: jezik je poput simfonije čija stvarnost ne zavisi od načina izvođenja, eventualne greške izvođača ne mogu kompromitovati tu stvarnost. Ipak, potrebno je reći da ta stvarnost, stvarnost jezika, postaje doista stvarnost tek u izvedbi, ma kako loša ili dobra ona bila.

Govor uvek prethodi jeziku; slušanjem govora drugih učimo jezik. Jezik postoji i razvija se isključivo u pojedinačnim upotrebama, u govoru. Jezik je nužan da bi govor bio razumljiv, a govor je nužan da se jezik uspostavi.

Označeno i označitelj

Evropska strukturalistička semiotika i semiologija temelje se na pojmu lingvističkog znaka Ferdinanda De Sosira i teoriji značenja ruskog formalizma. Za razliku od Pirsove trijadne i Morisove četvorne strukture znaka, Sosirova zamisao znaka je binarna ili dualna. Dihotomija označeno i označitelj čini jezički znak. Jezički znak ne povezuje stvar i ime stvari, već pojam i akustičku sliku. Jezički je znak mentalne, a ne materijalne prirode.

Po Sosiru, znak (signe) jeste naziv celine, a njegovi delovi pojam (concept) i akustička slika (image acoustique) nazivaju se označeno (signifie) i oznaka (significant). Veza između označenog i označitelja u određenom je jeziku uzajamna i automatska: uz neko označeno automatski se vezuje i njegov označitelj, upravo kao što se  odgovarajući označitelj automatski vezuje uz neko označeno. Veza između označenog i označitelja je arbitrarna: u našoj svesti sadržaj znaka (označeno) nema nikakve prirodne, nužne veze sa glasovima (označiteljem) koji ga prenose.

Upravo kao što govor materijalizacijom mentalnog jezičnog znaka omogućava komunikaciju tako je i arbitrarnost bitna za normalno odvijanje komunikacije jer osigurava nezavisnost jezičkog znaka o predmetu komunikacije. Značenje je process povezivanja označenog s označiteljem.

Svaki jezički element, svaki jezički znak dvojako se odnose prema svim drugim jezičkim znakovima. Postoje najpre odnosi koji proizlaze iz linearnosti jezičkog znaka: jezički se znakovi nižu jedan za drugim stvarajući tako veće celine: sintagme. S druge strane, svaka se reč, svaki element teksta povezuje u svesti s mnogobrojnim drugim rečima, elementima s kojima bi mogao imati nešto zajedničko, to su asocijativni odnosi.

Medijska manipulacija kroz lingvistiku

Poznato je da je jezik osnovno svojstvo  čoveka i da njime izražavamo sve svoje misli, osećanja, saznanja, prenosimo informacije, komuniciramo s drugima… Ni jedna oblast života ne može se zamisliti bez jezika. Istraživanja u nauci, na primer, možemo objasniti i preneti isključivo putem jezika.

S druge strane, lingvistika, koja se bavi proučavanjem jezika, može objasniti načine na koje se formira i funkcioniše bilo koji jezički izraz, od najprostijeg do najsloženijih.

Jezik se u lingvistici posmatra kao sistem, odnosno struktura koja počinje fonemom (najmanjom distinktivnom jedinicom u jeziku). Više fonema koje čine određenu celinu formiraju morfeme, a više fonema reč, s tim što se reč može sastojati od samo jedne morfeme. Reč je osnovna jedinica jezika. Kombinovanjem reči dobijamo veće jedinice – fraze (sintagme), klauze i rečenice.

Tradicionalna lingvistika bavila se uglavnom jezičkim jedinicama na nivou fonema, morfema, reči, kao i kombinacijama reči u fraze (sintagme), klauze i rečenice. Međutim, jezička istraživanja teško mogu da se završe rečeničnim nivoom. Poznato je da rečenice svoje puno značenje dobijaju teku u kontekstu, što je predmet pragmatike i analize diskursa. Diskurs, bilo govorni ili pisani, ne predstavlja prosto nizanje rečenica. Osnovna karakteristika svakog diskursa je „organizacija, koja mu obezbeđuje jedinstvenost, celovitost i povezanost”.

Polazeći od tvrdnje da jezik predstavlja strukturu, možemo zaključiti da sve jezičke jedinice, uključujući i tekst, imaju svoju određenu strukturu koja odražava funkcionalne celine teksta, odnosno grupe rečenica ili paragrafe kojima se obrađuje neka tema ili podtema, izražava određeni cilj ili namera.

Na osnovu uvida u ove funkcionalne celine i njihove lingvističke eksponente, analiza diskursa ispituje i kako  čitalac ili korisnik teksta prepoznaje njegove delove i njihovu međuzavisnost. Uz to, analiza diskursa uzima u obzir ne samo verbalne, nego i neverbalne aktivnosti sagovornika i njihove međusobne uticaje. Tu spadaju veznici, anaforičke i kataforičke veze, kao i oni elementi koje je dotadašnja nauka smatrala vansintaksičkim. Semiotika u tom smislu takođe ima puno dodirnih tačaka sa analizom diskursa.  Pored ovog, analiza pisanog diskursa proučava i odnose između viših tekstualnihcelina: pasusa i poglavlja, poglavlja i celog dela, i uopšte organizaciju i kompoziciju  čitavog teksta.

Dvadeseti vek, doba uveravanja, odlikuje se izvanrednim napretkom tehnika manipulacije i neprestanim zamagljivanjem jezičkih granica. Kazivač kontekstualizuje poruku moduliranjem glasa, načinom izražavanja, izborom reči i sveukupnim međuodnosom ideja.

Komunikacijska manipulacija se postiže nelegitimnim semantičkim uticajem diskursa govornika na slušaoce. U semiotičkom smislu, manipulacija se postiže i pomoću slika i filmova. U tom smislu je televizija kao medij plodno tlo za komunikacione manipulacije jer  emituje i zvuk, odnosno govor i sliku. Ubeđivački i manipulatorski diskursi se razlikuju u tome što ubeđivački ne kriju svoje namere i ostavljaju slušaocu prostor da reaguje onako kako misli da treba, dok manipulatorski diskurs skriva prave namere i prave posledice koje manipulator želi da postigne.

Medijska manipulacija diskursom je najlakša u onim oblastima o kojima publika ima najmanje znanja. Isti diskurs će određena populacija percipirati kao ubeđivački govor, dok će za druge to biti verbalna manipulacija. Jedan jedini medij može da generiše mnoštvo značenja, kao što i jedno značenje mogu da generišu mnogi mediji. Jedino oruđe za uspešnu borbu protiv manipulacijskih diskursa u medijima je posedovanje znanja i upućenosti u tematiku o kojoj se u medijima govori.

Kategorije
KulturaRazumnoUmetnost

Povezani tekstovi

  • Rolan Bart (Ronald Barthes, Cherbourg 1915 – Paris 1980) bio je francuski književni teoretičar, kritičar, filozof, semiotičar, pisac i slikar. Smatra se jednim od rodonačelnika strukturalizma, pripada konstrukcionističkim teorijama...
  • Klod Mone je jedan od najpoznatijih francuskih slikara, začetnik novog pravca u slikarstvu, Impresionizma. Ceo jedan novi način slikanja dobio je naziv po njegovoj slici Impresija rađanja sunca. Rođen 1841. u...
  • Povodom obeležavanja dve godine postojanja manifestacije Belgrade Art Show razgovaramo sa osnivačem i organizatorom. Pavle Knežević nam najavljuje umetničku proslavu 7. decembra u Beogradu. Možete li da nam za...
  • Kvartet Cinderella nastao je 2001. godine sa željom za poigravanjem sa različitim žanrovima na klasičnim instrumentima. Repertoar ovog netipičnog sastava obuhvata klasičnu, džez i filmsku muziku. Sastav je svirao...